Ngày 6-8-2004, Ban Bí thư đã quyết định lấy ngày 10-8 hằng năm là "Ngày vì nạn nhân chất độc da cam Việt Nam". Năm nay là năm đầu tiên tổ chức sự kiện “Ngày da cam -Orange Day" nhằm tiếp tục cất cao tiếng nói công lý, ủng hộ các nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam. Nhân sự kiện này, chúng ta cùng nhìn nhận lại vấn đề chất độc da cam do Mỹ gây ra tại Việt Nam và quá trình đấu tranh đòi công lý của các nạn nhân chất độc da cam/diôxin Việt Nam.

 Trong những năm từ 1961 đến 1971, quân đội Mỹ đã sử dụng chất độc da cam và các chất diệt cỏ khác để phá hủy các cánh rừng, cây trồng trên khoảng 10% diện tích tự nhiên của miền Trung và miền Nam Việt Nam. Chất độc màu da cam để lại dioxin, một hóa chất dù chỉ với hàm lượng rất nhỏ cũng rất độc hại đối với con người và môi trường. Vì thế, cuộc chiến tranh mà Mỹ tiến hành tại Việt Nam đã kết thúc cách đây 35 năm nhưng hậu quả nặng nề mà Mỹ gây ra vẫn còn tồn tại dai dẳng, gây bao đau thương, bất hạnh cho con người, trong đó có nhiều trẻ em. Thế nhưng Chính phủ Mỹ vẫn luôn tìm cách chối bỏ sự thật này. Thái độ chối bỏ của Chính phủ Mỹ đã dẫn đến việc Hội nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam phải đệ đơn lên toà án Liên bang Mỹ kiện về những thiệt hại do 37 công ty hoá chất của Mỹ (những công ty đã sản xuất chất da cam có chứa đioxin trong những năm 60 của thế kỷ 20) gây ra.

Nhiều nhà khoa học trên thế giới cho rằng, cuộc chiến tranh hóa học lớn nhất trong lịch sử loài người chính là cuộc chiến tranh do Mỹ tiến hành tại Việt Nam khi có tới hàng trăm triệu lít hóa học có chứa chất kịch độc dioxin rải xuống những cánh rừng, sông suối tại Việt Nam. Theo họ, dioxin là tác nhân gây ra hàng chục loại bệnh nguy hiểm cho con người như đẻ non, quái thai, ung thư, rối loạn các chức năng thần kinh, suy giảm hệ thống miễn dịch... Ảnh hưởng và tác hại của chất độc da cam/dioxin lên sức khỏe con người và môi trường là điều vô cùng rõ ràng. Những sự thật hiển nhiên và bằng chứng khoa học gần 5 thập kỷ sau khi những lít chất độc đầu tiên này rải xuống nhiều vùng đất ở Việt Nam cũng như hơn 3 thập kỷ sau chiến tranh đã minh chứng điều đó.

Hiện có khoảng 4,8 triệu người Việt Nam bị phơi nhiễm chất độc da cam/dioxin. Trong đó khoảng 3 triệu người, phần lớn là trẻ em, thanh thiếu niên đang hằng ngày hằng giờ phải chịu nỗi đau da cam/dioxin. Mỗi năm, nước ta đã chi khoản ngân sách rất lớn để hỗ trợ gia đình nạn nhân, người nghi bị ảnh hưởng chất độc da cam-dioxin. Riêng năm 2008, khoản tiền này lên tới hơn 800 tỷ đồng.

Tác hại của chất độc da cam/dioxin lên sức khỏe con người cũng đã được nhìn nhận tại chính nước Mỹ và các đồng minh từng đưa quân sang Việt Nam tham chiến trước đây. Chính phủ Mỹ đã chuẩn chi hàng năm 1,5 tỷ USD để hỗ trợ và chăm sóc y tế cho gần nửa triệu cựu binh Mỹ đối mặt hàng chục loại bệnh có liên quan đến phơi nhiễm chất độc da cam /dioxin. Đối với con của các cựu chiến binh, tật nứt đốt sống (spina bifida) được xác định là có liên quan đến việc cha mẹ từng bị phơi nhiễm các chất diệt cỏ. Với riêng con cái của các cựu chiến binh nữ, có thêm 18 loại dị tật bẩm sinh và khuyết tật, bao gồm các bệnh như hở vòm miệng, tim bẩm sinh, và chân bị tật bẩm sinh.

Thế nhưng tại Việt Nam thì cho đến nay Chính phủ Mỹ vẫn chưa chịu thừa nhận tác hại của chất độc da cam/dioxin lên sức khỏe con người và môi trường, bất chấp hàng triệu bằng chứng sống ở Việt Nam, ở Mỹ cũng như những cựu binh đồng minh của Mỹ từng tham chiến tại Việt Nam. Thái độ này của Chính phủ Mỹ đã dẫn đến việc năm 2004, Hội Nạn nhân chất độc da cam Việt Nam (VAVA) phải đệ đơn lên Toà án Liên bang của Mỹ. Các nguyên đơn đã khiếu kiện về những thiệt hại do 37 công ty hoá chất Mỹ (những công ty đã sản xuất chất da cam có chứa đioxin trong những năm 60 của thế kỷ 20) gây ra. Tuy nhiên, toà án khu vực và toà án phúc thẩm đã ra phán quyết không công bằng rằng, các lập luận của Hội không phù hợp để tiến hành vụ kiện và Toà án Tối cao đã từ chối kháng cáo này. Những người yêu chuộng công lý và hoà bình trên thế giới thời gian qua đã lên án mạnh mẽ những phán quyết không thuyết phục nêu trên.

Luật sư Jonathan Moore- Trưởng đoàn Luật sư Mỹ biện hộ cho các nạn nhân da cam/dioxin Việt Nam cho rằng, đó là phán quyết sai ở cả góc độ đạo lý và pháp lý. Theo ông, khi đưa ra phán quyết, tòa án sơ thẩm và tòa án phúc thẩm đã bỏ qua thực tế rằng, các nạn nhân da cam/dioxin Việt Nam tiến hành vụ kiện dựa trên luận điểm là các công ty Mỹ đã sản xuất chất diệt cỏ có chứa độc tố để Chính phủ Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam. Căn cứ theo luật pháp quốc tế, việc sử dụng chất diệt cỏ có chứa độc tố được quy là phạm luật.

"Về mặt nào đó, chính Chính phủ Mỹ đã thừa nhận tác hại của chất độc da cam khi hàng năm chuẩn chi 1,5 tỷ USD hỗ trợ cho những cựu binh Mỹ chịu ảnh hưởng của chất độc trong chiến tranh. Ngoài việc sử dụng luật pháp quốc tế, các luật sư Mỹ cũng sử dụng Luật Quốc nội Mỹ làm căn cứ để tiến hành vụ kiện. Đây là cách thức trùng hợp với một vụ kiện tương tự đang diễn ra của các cựu chiến Mỹ kiện các công ty hóa chất Mỹ bồi thường cho những thiệt hại mà họ gánh chịu. Khác biệt ở chỗ tòa án Mỹ đã ra phán quyết bác bỏ đơn kiện của các nạn nhân da cam/dioxin Việt Nam”, luật sư Jonathan Moore nói. 

Có lẽ trước sự những chuyến đi thực tế tìm hiểu về nạn nhân chất độc da cam/dioxin tại Việt Nam của các tổ chức quốc tế, trước những thước phim, những hình ảnh chân thật về các nạn nhân chất độc da cam/dioxin thật hiển và sự phê phán mạnh mẽ của dư luận thế giới, Mỹ đã có động thái tiến bộ hơn. Đó là tại cuộc đối thoại song phương Việt - Mỹ do Cục Bảo vệ Môi trường Mỹ chủ trì thực hiện với đối tác Việt Nam là Ban chỉ đạo 33 của Bộ Tài nguyên Môi trường diễn ra hồi tháng 4 năm 2009. Thông tin tại cuộc đối thoại cho hay, Chính phủ Mỹ đã quyết định bổ sung 3 triệu USD vào tài khóa 2009 để giúp Việt Nam khắc phục hậu quả chất độc dioxin tại
Đà Nẵng. Trước đó, năm 2006 sau chuyến thăm của Tổng thống G. Bush tới Hà Nội, Chính phủ Mỹ cũng đã thống nhất hỗ trợ 3 triệu USD để khắc phục hậu quả nhiễm chất độc dioxin. Các luật sư Mỹ biện hộ cho các nạn nhân da cam/dioxin Việt Nam và đại diện VAVA cho rằng, việc Chính phủ Mỹ phê chuẩn 3 triệu USD để tẩy độc môi trường ở sân bay Đà Nẵng là động thái ban đầu thừa nhận tác hại của chất độc hóa học trong chiến tranh ở Việt Nam. Tuy nhiên, khoản viện trợ 3 triệu USD vẫn nằm trên giấy bởi đến nay vẫn chưa có phương hướng giải ngân để thực hiện dự án ở Đà Nẵng.

Theo ông Trần Xuân Thu- Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VAVA , ở Việt Nam hiện có 3 điểm nóng về chất độc dioxin được phát hiện là Biên Hòa - Đồng Nai, Phù Cát - Bình Định và khu vực sân bay Đà Nẵng. Còn nhiều điểm khác vẫn đang tiếp tục phát hiện và nghiên cứu. Chi phí tẩy độc cho mỗi một điểm nóng này ước tính ít nhất từ 20 đến 30 triệu USD.

Luật sư Jonathan Moore cho rằng, số tiền trên không thể đủ để tiến hành tẩy độc ở một điểm nóng như Đà Nẵng: "Không thể ảo tưởng 3 triệu USD có thể giải quyết vấn đề". “Nếu tính về hỗ trợ cho sức khỏe, với mức 3 triệu USD, trung bình mỗi nạn nhân da cam/dioxin chỉ được....1 USD, đây chỉ là sự hỗ trợ mang tính tượng trưng. Về cơ bản, việc hỗ trợ tẩy độc dioxin ở các điểm nóng phải tiến hành song song, không thể thay thế vụ kiện của các nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam. Hội nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam sẽ tiếp tục kháng cáo lên Toà án tối cao Mỹ ”, đại diện VAVA cho biết.

Vụ kiện của Hội nạn nhân chất độc da cam Việt Nam còn nhiều gian nan nhưng luôn được sự ủng hộ của đông đảo nhân dân yêu chuộng hoà bình trên thế giới. Họ đã lên tiếng vì sự tiến bộ, vì sự công bằng và vì công lý. Bà Jenys Lehmann (tình nguyện viên Oxtraylia) bày tỏ: “Tôi sống tại thành phố Vũng Tàu đã được 3 năm, hiện tôi đang dạy tiếng Anh ở Trung tâm Việt Mỹ. Tôi đang là tình nguyện viên giúp đỡ những nạn nhân có hoàn cảnh khó khăn. Khi tận mắt chứng kiến những mảnh đời đau thương, gặp gỡ những gia đình nạn nhân chất độc màu da cam tại Việt Nam, trong chúng tôi ai cũng có một câu hỏi phải làm gì đây để xoa dịu nỗi đau cho họ, trợ giúp cho họ trong cuộc sống. Và thế là chúng tôi đã thành lập nhóm tình nguyên dành thời gian chăn sóc những nạn nhân chất độc màu da cam. Sự ủng hộ nhiệt tình của bạn bè trên khắp thế giới và tinh thần đoàn kết một lòng của nhân dân Việt Nam là nguồn động viên quan trọng, tiếp sức cho cuộc đấu tranh đòi công lý cho các nạn nhân chất độc da cam Việt Nam, đồng thời cũng lên án mạnh mẽ việc sử dụng các loại vũ khí hóa học hủy diệt môi trường và con người hiện vẫn được sử dụng trong các cuộc xung đột nhiều nơi trên thế giới.